De Bibliotheek van Celsus in Efeze, gezien vanaf de trappen: zuilen op twee verdiepingen en bewerkte plafondpanelen die de lucht omlijsten

Turkije

Efeze (Efes)

Het licht van Azië

Efeze (Efes in het Turks, Ἔφεσος in het Grieks) is een stad van de Moedergodin, vlak bij Selcuk in de provincie Izmir, Turkije. Kybele, Artemis, Ephesia en de Maagd Maria… Volgens de legende werd de stad gesticht door de Amazonen.

De volksmythologie vertelt daarentegen dat de stad in de 11e eeuw v.Chr. werd gesticht door Androklos, zoon van Kodros, nadat het orakel van Delphi hem had aangeraden een nieuwe stad te stichten op een plek die een vis en een everzwijn zouden aanwijzen. De vis in het verhaal kan worden opgevat als de kust en het everzwijn als vruchtbaar land.

U kunt de vrijgevigheid van Moeder Natuur voor Efeze en omgeving zelf zien wanneer u de antieke stad bezoekt, een van de belangrijkste havens van haar tijd en vandaag een van de populairste antieke vindplaatsen van Turkije, met jaarlijks meer dan 1,5 miljoen bezoekers.

Archeologische vondsten voeren het prehistorische bestaan van Efeze terug tot het 7e millennium v.Chr., met Cukurici Hoyuk (“de heuvel in de kuil”), terwijl de vroegste nederzetting op de Ayasuluk-heuvel (Ayasuluk Tepesi), waarop de burcht van Selcuk staat, uit 3500 v.Chr. stamt. De vroegere nederzetting bij het heiligdom van de Moedergodin, van waaruit Efeze zich uitbreidde, heette in Hettitische documenten uit het 2e millennium v.Chr. Apasa, van het koninkrijk Arzawa.

De overvloed aan archeologische vondsten vanaf het 1e millennium v.Chr. en latere tijdperken bevestigt dat Efeze vanaf dat moment snel tot ontwikkeling kwam. Die ontwikkeling had twee hoofdoorzaken: door de centrale ligging van de haven aan de Egeïsche kust was de stad honderden jaren een belangrijk handelsknooppunt, en bovendien was het heilige land van de Moedergodin, waar de Tempel van Artemis – een van de zeven wereldwonderen van de oudheid – verrees, al duizenden jaren een bedevaartsoord. De grote stromen pelgrims droegen bij aan de welvaart van de regio.

Een geschilderde reconstructie van de Tempel van Artemis in Efeze: een enorme marmeren tempel met rijen zuilen op een getrapt platform
Een reconstructie van de Tempel van Artemis, een van de zeven wereldwonderen van de oudheid

Waar ligt Efeze?

Efeze is de enige antieke metropool uit de Romeinse tijd en de late oudheid die niet door moderne bebouwing is bedekt. Dat geeft ons hier een ongekende kans om het stadsleven in de oudheid te zien. De archeologische vindplaats van Efeze ligt vandaag in het stadje Selcuk in de provincie Izmir, dat op de meeste toeristenkaarten duidelijk staat aangegeven.

De geschiedenis

Het is niet verwonderlijk dat deze rijke en welvarende stad een doelwit was voor de Cimmeriërs, die haar in de 7e eeuw v.Chr. verwoestten, en voor de Lydische koning Croesus in de 6e eeuw v.Chr. Maar Croesus behandelde de stad goed en droeg bij aan de herbouw van de Tempel van Artemis.

Later in dezelfde eeuw versloegen de Perzen Croesus en kregen ze het gebied en het achterland in handen, samen met een groot deel van Anatolië. De Ionische Bond van 12 Ionische kolonies in West-Anatolië, waarvan Efeze lid was, kwam in het begin van de 5e eeuw v.Chr. in opstand tegen de Perzische overheersing. De Efeziërs trokken zich al snel terug, omdat ze de mislukte afloop van de oorlog voorzagen, en dat behoedde de stad voor de wrede onderdrukking door de Perzen.

Zo was de stad bondgenoot van Athene in de Peloponnesische Oorlog en koos ze later de kant van Sparta, waarna ze opnieuw onder Perzische heerschappij kwam. 334 v.Chr. is een mijlpaal in de geschiedenis van de regio en van Anatolië: Alexander de Grote versloeg de Perzen en nam Klein-Azië in bezit. Na de dood van Alexander kwam de stad onder een van zijn generaals, Lysimachus, die de grondslag legde voor het Efeze waar we vandaag door lopen: hij verplaatste de stad 2,5 km naar het zuidwesten en bouwde een nieuwe haven.

Na de val van Lysimachus op het slagveld in 281 v.Chr. werd de stad bestuurd door het Seleucidische Rijk en later door Ptolemaeus van Egypte. Aan het begin van de 2e eeuw v.Chr. werd ze ingelijfd bij het koninkrijk Pergamon. Koning Attalus III van Pergamon liet bij zijn dood zijn rijk na aan de Romeinen, en de stad werd deel van de Romeinse provincie Asia, die in 129 v.Chr. werd ingesteld.

In 88 v.Chr. steunde Efeze koning Mithridates VI van Pontus, wat leidde tot de Aziatische Vespers, het bloedbad waarbij in één nacht 80.000 Romeinen in Klein-Azië werden vermoord; daarop werden de steden door Cornelius Sulla zwaar gestraft met extreem hoge belastingen.

Helaas trof het wankelen van Rome tussen vrede en chaos, met binnenlandse onrust in de 1e eeuw v.Chr., de provincie Asia zwaar. Na de moord op Caesar door Brutus en Cassius probeerde Octavianus het westen van het rijk te stabiliseren, terwijl Marcus Antonius orde op zaken wilde stellen in het oosten.

Marcus Antonius ontmoette Cleopatra in de stad Tarsus en werd meteen verliefd op haar. Al snel liet Cleopatra hem haar zuster Arsinoë vermoorden in de Tempel van Artemis in Efeze, waar die in ballingschap leefde. Marcus Antonius riep zichzelf vervolgens uit tot opperste koning van het Oosten en Cleopatra tot opperste koningin, maar voor Octavianus was de maat vol.

Ze bereidden zich voor op oorlog: Marcus Antonius en Cleopatra brachten de winter van 33 v.Chr. door in Efeze en probeerden zelfs een senaat tegen Rome bijeen te brengen. Marcus Antonius en Cleopatra werden echter door Octavianus verslagen, eerst in de Slag bij Actium en later in Alexandrië in Egypte.

Bij zijn terugkeer in Rome in 27 v.Chr. kreeg Octavianus de titel “Augustus” en kon hij de Republiek geleidelijk omvormen tot een “Imperium Romanum”, waarmee het tijdperk van het “principaat” begon. Deze omvorming had positieve gevolgen voor de provincie Asia van het Romeinse Rijk, net als voor het hele rijk.

Tijdens de “Pax Romana”, die begon met de eerste keizer Augustus (Octavianus) en 300 jaar duurde, konden de steden van het rijk geen oorlog met elkaar voeren. Daardoor bereikten alle steden een hoger niveau van rijkdom en welvaart, dankzij lagere oorlogsuitgaven en een bloeiende handel door de vrede en rust van die tijd.

Eenvoudigere, kleinere gebouwen werden vervangen door grotere, duurzame en weelderige bouwwerken; daarom zien we vandaag bij een bezoek aan een antieke Romeinse stad binnen de grenzen van het rijk vooral bouwwerken uit de tijd van de Pax Romana.

Steden die honderden jaren met elkaar hadden gevochten, werden nu aangemoedigd om in sportwedstrijden met elkaar te wedijveren. Hoeveel aandacht er voor sport en atleten was, ziet u aan de stadions in de hele antieke wereld.

Rijke burgers financierden de openbare gebouwen in de meest extravagante en opzichtige stijlen en verwierven zo onsterfelijkheid met standbeelden en hun naam in de inscripties. Hoeveel geluk Efeze had met deze vermogende weldoeners, zien we vandaag aan de indrukwekkende monumenten die ons terugvoeren naar de glorietijd van het Romeinse Rijk.

Plattegrond van het antieke Efeze
Een plattegrond van de antieke stad

De stad, die profiteerde van haar bevoorrechte ligging op het kruispunt van Oost en West en van haar grote haven, had meer dan 200.000 inwoners toen ze de hoofdstad was van de provincie Asia van het Romeinse Rijk (Metropolis Asia), slaven, in de regio gelegerde legioenen en tijdelijke bezoekers zoals handelaren en priesters niet meegerekend.

U kunt zich gemakkelijk de intriges van de lobbyisten voorstellen op de Staatsagora, in het Bouleuterion en in de basiliek die als rechtbank diende, onderdeel van het dagelijks leven in deze grote stad, die op bevel van Augustus werd gebouwd in het dal tussen de berg Pion (Panayir Dagi) en de berg Koressos (Bulbul Dagi).

Het Prytaneion was daarentegen een eerbetoon aan het heilige vuur van de stad, dat zijn wortels had in het Anatolië van de verste tijden van de megarons en de oude culten en nooit mocht doven. Het was gewijd aan de godin Hestia en laat zien hoe belangrijk het vuur was voor beschavingen, die er sinds de ijstijd duizenden jaren over deden om het te beheersen.

Wanneer u het bestuurlijke deel verlaat, van waaruit de stad van de Moedergodin en de hele provincie Asia van het rijk werden bestuurd, loopt u door de Herculespoort de Curetenstraat in en ziet u meteen rechts de Fontein van Trajanus. Een kolossaal beeld van keizer Trajanus sierde ooit de middelste nis van de fontein, en het bewaarde bolvormige deel van het beeld symboliseerde de wereld aan zijn voeten.

U vraagt zich misschien af of men in de tijd van Trajanus wist dat de aarde rond is, en het antwoord is ja. De omtrek van de aarde en de afstand tot de maan waren in Alexandrië al vrijwel nauwkeurig berekend, wat ook wordt bevestigd door de geschriften van Claudius Ptolemaeus. Helaas kon de kennis uit Alexandrië, waar ook de eerste eenvoudige stoommachine werd uitgevonden, zich niet verspreiden in de antieke wereld.

De Tempel van Hadrianus, iets verderop, toont het enige bekende voorbeeld van een onheilwerende Medusa die vrijwel geheel naakt is afgebeeld.

De terrashuizen met peristylium en meerdere verdiepingen aan de overkant van de straat worden beschermd door een moderne overkapping en kunnen tegen een toeslag worden bezocht. De terrashuizen tonen perfect hoe weelderig de elite van de stad leefde: mozaïekvloeren, fresco’s en marmeren platen op de muren, fonteinen binnenshuis en vloerverwarming met een hypocaustum. Deze villa’s met meerdere verdiepingen op terrassen aan de voet van de berg Koressos bleven, met verbouwingen en herstellingen, in gebruik tot de stad werd verlaten.

Beschilderde muren, marmeren panelen en een mozaïekvloer in een van de terrashuizen van Efeze
Fresco’s en mozaïekvloeren in de terrashuizen

Zoals alle havensteden had Efeze badhuizen bij de haven, zodat zeelieden zich na een lange zeereis konden wassen voordat ze de stad in gingen. De thermen van Scholastica en van Varius in het centrum werden daarentegen voor sociale doeleinden gebouwd.

Een badhuis bestond uit een kleedruimte (apodyterium), dan de koude ruimte (frigidarium) met een bad, de lauwe ruimte (tepidarium), ten slotte de hete ruimte (caldarium, sudatorium/laconicum) en ruimten om te rusten, te lezen en te zitten.

In het dagelijks leven kleedden burgers zich naar hun maatschappelijke positie, maar in de baden droeg iedereen dezelfde lendendoek. Toch was de hogere klasse, die slaven en knechten had om het werk buiten in de zon te doen terwijl zijzelf van de schaduw genoot, gemakkelijk te onderscheiden van de gebruinde gewone mensen. Een bleke huid kwam in de eeuwen daarna bij de Europese aristocratie telkens weer in de mode.

Latrines behoorden ook tot de belangrijke Romeinse openbare gebouwen, maar het aangrenzende gebouw is in sommige boeken ten onrechte als bordeel aangemerkt. Hoewel het voor een havenstad als Efeze heel gewoon zou zijn een bordeel te hebben, is het niet realistisch dat de wijk van de hogere klasse tegenover een bordeel lag en dat de elite de hele dag zeelieden tegen het lijf liep. Het idee van een bordeel voor de hogere klasse komt meestal voort uit onbekendheid met de traditie van de hetaeren.

Het Grote Theater, in hellenistische stijl gebouwd onder Lysimachus, werd in het jaar 55 verbouwd. Twee diazomata verdeelden de cavea met 22.000 plaatsen in drie delen, elk hoger dan het deel ervoor, en de zijkanten van de cavea werden elk 1,5 m ingekort tot een halve cirkel, zodat het publiek beter zicht had. De arbeiders die aan de skene bouwden, moeten de onverwachte pauze met verbazing hebben begroet toen duizenden mensen plotseling het theater binnenstormden en riepen: “Groot is Artemis van Efeze!”

Volgens een wijdverbreid geloof kwamen een van de schrijvers van het Nieuwe Testament, de apostel Johannes, en de Maagd Maria naar Efeze, en woonde de Maagd Maria hier tot haar dood. Volgens de historicus Aelius Aristides was Efeze niet alleen het grootste handelscentrum van de provincie Asia, maar had het ook een aanzienlijke Joodse gemeenschap.

De apostel Paulus had op zijn tweede zendingsreis in de synagoge van Efeze gepredikt. Een jaar later kwam hij opnieuw naar Efeze en verbleef hij hier vermoedelijk van 52 tot 55. Maar de Efeziërs, wier inkomsten grotendeels afhingen van de pelgrims naar de Tempel van Artemis, vreesden dat ze door de prediking van Paulus hun broodwinning zouden verliezen.

Demetrius de zilversmid, die miniaturen van de tempel en van het cultusbeeld van de godin verkocht, ontketende een oproer tegen Paulus, en duizenden sloten zich meteen bij hem aan. Die woedende opstand leek in niets op de aangename klanken van het concert van Sting, van de legendarische band The Police, in 1993 in het theater van Efeze. Na het oproer verliet Paulus de stad.

Het Grote Theater van Efeze vanuit de lucht, met de gebogen rijen zitplaatsen in een groene heuvel boven een lange marmeren straat
Het Grote Theater, gebouwd voor zo’n 22.000 toeschouwers

Bij de restauraties in de jaren 1970 bleek dat de gevel zorgvuldig gebogen was om imposanter over te komen op wie recht voor de bibliotheek stond, een effect dat nog werd versterkt doordat de onderste rijen zuilen breder waren dan de bovenste. Op de weg van de bibliotheek naar het theater zijn de graffiti op de Benedenagora openbare klachten over de inflatie en de stijgende broodprijs. Had Parmenides van Elea gelijk met zijn stelling “niets verandert”?

De marmeren gevel op twee verdiepingen van de Bibliotheek van Celsus naast de Poort van Mazaeus en Mithridates in Efeze, onder een blauwe lucht met dunne wolken
De Bibliotheek van Celsus naast de Poort van Mazaeus en Mithridates

Zoals Heraclitus zei: “alles stroomt” (panta rhei). Net zoals het eeuwige vuur van Efeze op een dag doofde…

Rome begon de controle over zijn grenzen te verliezen toen de vijanden in de 3e eeuw opnieuw opdoken. Mensen begonnen de steden te verlaten, omdat ze zich door rovers en plunderaars niet meer veilig voelden. Er was niet genoeg geld om de steden na aardbevingen en andere natuurrampen te herstellen.

Het belang van de stad als handelscentrum hing af van de haven. In de 1e eeuw moest die worden uitgebaggerd vanwege het slib dat de rivier de Kaystros aanvoerde, maar dat bleek een tijdelijke oplossing, en daarom probeerden de Efeziërs in de tijd van Hadrianus de loop van de rivier te verleggen. Helaas slibde de haven na de 3e eeuw steeds opnieuw dicht en verloor Efeze zijn toegang tot de Egeïsche Zee. Vandaag ligt de stad 6 km landinwaarts.

Toch bleef de Tempel van Artemis een grote trekpleister voor pelgrims, tot het heidendom volledig werd verboden en het christendom de officiële staatsgodsdienst van het Oost-Romeinse Rijk werd. Toen het Romeinse Rijk in 395 definitief in tweeën werd gedeeld, werden de tempels in het gebied, dat al snel deel ging uitmaken van het Oost-Romeinse Rijk, vervangen door kerken. In Efeze, de stad van de Zevenslapers, vond in 431 het 3e oecumenische concilie plaats.

Hoewel de stad als aartsbisdom van de regio nog enige tijd haar belang behield, verloor ze onvermijdelijk haar glans. Voor de bouw van de Basiliek van Sint-Jan in de 6e eeuw werd de nabijgelegen Ayasuluk-heuvel gekozen, om de ziekten te vermijden die de moerassen rond de oude haven veroorzaakten. Deze nederzetting beleefde haar laatste glansrijke dagen in de 14e eeuw onder de dynastie van de Aydiniden, getuige bouwwerken uit die tijd als de Isa Bey-moskee.

Na verloop van tijd nam Scala Nuova, het huidige Kusadasi, de plaats in van de haven van Efeze en werd de stad het nieuwe handelscentrum; vandaag is het een van de drukste cruisehavens van de Egeïsche Zee. Nadat de regio deel werd van het Ottomaanse Rijk, werden andere plaatsen zoals Izmir belangrijker.

Eindelijk op de UNESCO-lijst

Als een van de beroemdste antieke vindplaatsen ter wereld, waar al meer dan 200 jaar onafgebroken wordt opgegraven (behalve tijdens de wereldoorlogen), werd Efeze in 2015 eindelijk opgenomen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Tijdens de 39e zitting van het Werelderfgoedcomité van UNESCO in Bonn, Duitsland, werd het Turkse dossier over Efeze ingeschreven als “werelderfgoed”.

Anders dan veel andere dossiers met dezelfde status kreeg Efeze deze titel samen met zijn 4 onderdelen. Naast de antieke stad zijn ook de burcht van Ayasuluk, het Huis van de Maagd Maria en Cukuricihoyuk als werelderfgoed ingeschreven. Daarmee steeg het aantal werelderfgoedlocaties van UNESCO in Turkije naar 15.

Explore Ephesus privately

Wat onze gasten zeggen

Our visit to Turkey was glorious and trouble-free because of your attention to detail. … We loved the transfers, drivers, and the specially chosen tours guides for Ephesus & Istanbul that you engaged for us.

GingerEphesus, Istanbul

They were flexible and responsive to our interests- we spent over 4 hours at Ephesus but decided to skip Miletus later in the week. We appreciated the ability to go at our own pace.

Mary JenkinsEphesus, Izmir, Bodrum

We found Turkey to be friendly, rich in history, traditions, and culture – and so easy to travel in that we abandoned plans to hop across to Greece, and spent our entire 5 weeks in the lands of the Assyrians, Byzantines, Ottomans, Romans, Greeks, Hittites Seljuk, Lycian et al.

Lynne and Roger SheenGulet cruise, Istanbul, Ephesus

Lees de brieven van onze gasten

In de omgeving van Efeze

Reizen met een lokaal team

Plan uw reis met ons

Vertel ons uw reisdata en waar u van houdt. Uw adviseur antwoordt binnen 24 uur met een eerste reisvoorstel en een duidelijke prijs.